Inflacja

Prostym językiem

Inflacja oznacza, że przeciętnie ceny wielu produktów i usług rosną, więc za tę samą kwotę można kupić mniej niż wcześniej. Nie wystarczy, że podrożeje benzyna, masło albo jeden model telefonu. Liczy się zmiana cen szerokiego koszyka zakupów reprezentującego wydatki gospodarstw domowych. W Polsce najczęściej obserwuje się wskaźnik CPI publikowany przez GUS. Tempo wzrostu cen zwykle podaje się jako zmianę procentową względem tego samego miesiąca poprzedniego roku albo poprzedniego miesiąca. Gdy wskaźnik maleje, lecz pozostaje dodatni, ceny nadal rosną — tylko wolniej.

Dla dziecka

Wyobraź sobie, że rok temu za 20 zł kupowałeś cztery jednakowe zeszyty po 5 zł. Dziś każdy kosztuje 5,50 zł, więc za tę samą kwotę kupisz tylko trzy zeszyty i zostanie Ci 3,50 zł. Banknot nadal ma napis 20 zł, ale pozwala kupić mniej. Gdy podobnie zmieniają się ceny wielu rzeczy, na przykład jedzenia, ubrań, biletów i usług, pieniądze tracą część swojej siły nabywczej. Nie znaczy to jednak, że każdy produkt drożeje w takim samym tempie.

Dla zaawansowanych

Inflacja jest dodatnią dynamiką szerokiej miary poziomu cen, a nie zmianą ceny pojedynczego dobra ani samym wysokim poziomem cen. W Polsce podstawową miarą konsumencką jest CPI, którego agregacja wykorzystuje obserwacje cen reprezentantów oraz system wag odzwierciedlający strukturę wydatków gospodarstw domowych. HICP służy do porównań między krajami Unii Europejskiej i jest obliczany według zharmonizowanej metodologii. Do analizy presji cenowej stosuje się również deflator PKB oraz miary bazowe, które ograniczają wpływ wybranych kategorii lub skrajnych zmian. Źródła wzrostu cen mogą mieć charakter popytowy, podażowy, kosztowy, kursowy, fiskalny, monetarny lub oczekiwaniowy, a w praktyce często współwystępują. Skutki zależą od tego, czy dochody, produktywność i ceny aktywów dostosowują się w podobnym tempie. Dokładna realna stopa zwrotu wynosi (1 + stopa nominalna) / (1 + tempo wzrostu cen) − 1; popularne odejmowanie tych wielkości jest tylko przybliżeniem. Oczekiwania cenowe mają znaczenie dla negocjacji płacowych, ustalania marż, decyzji inwestycyjnych oraz transmisji polityki pieniężnej.

Przykład z życia

Rok temu rodzina wydawała 5 000 zł miesięcznie na określony zestaw towarów i usług. Jeżeli dokładnie ten sam koszyk podrożał o 6%, jego nowy koszt wynosi 5 300 zł. Dochód rodziny wzrósł w tym czasie z 7 000 do 7 280 zł, czyli o 4%. Wcześniej po sfinansowaniu koszyka zostawało 2 000 zł, a obecnie pozostaje 1 980 zł. Mimo nominalnej podwyżki rodzina może więc pozwolić sobie na mniej. Jednocześnie ma 10 000 zł na lokacie oprocentowanej na 5% rocznie. Pomijając podatek, po roku saldo wynosi 10 500 zł, ale przy wzroście cen o 6% jego realna wartość odpowiada około 9 905,66 zł w cenach z początku roku. Dokładna realna stopa zwrotu wynosi około −0,94%, a nie po prostu −1%.

Najczęstsze błędy

1. Uznawanie podwyżki ceny jednego produktu za wzrost ogólnego poziomu cen w całej gospodarce.
2. Mylenie wolniejszego tempa wzrostu cen z ich faktycznym spadkiem.
3. Zakładanie, że oficjalny CPI dokładnie opisuje koszyk każdej osoby i każdego gospodarstwa.
4. Porównywanie pensji, lokat lub zysków wyłącznie nominalnie, bez uwzględnienia siły nabywczej.
5. Obliczanie realnej stopy zwrotu zawsze przez proste odejmowanie, mimo że dokładny wynik wymaga ilorazu.
6. Twierdzenie, że ceny po spadku tempa wzrostu powinny wrócić do wcześniejszego poziomu.
7. Utożsamianie wysokiego poziomu cen z szybkim tempem ich dalszego wzrostu.
8. Pomijanie podatku od odsetek przy ocenie, czy lokata chroni oszczędności.
9. Zakładanie, że wzrost stóp procentowych obniża ceny natychmiast i w każdej kategorii.
10. Traktowanie wszystkich przyczyn wzrostu cen jako jednego zjawiska i pomijanie różnic między szokiem popytowym, podażowym i kursowym.
11. Porównywanie wskaźników miesiąc do miesiąca i rok do roku bez zwrócenia uwagi na okres odniesienia.
12. Ocenianie wpływu na kredyt bez sprawdzenia rodzaju oprocentowania, okresu stałej stopy i możliwej zmiany dochodu.

Najważniejsze wnioski

Inflacja dotyczy szerokiego i utrzymującego się wzrostu ogólnego poziomu cen, a nie pojedynczej podwyżki.
Spadek jej tempa zwykle oznacza, że ceny nadal rosną, lecz wolniej; ogólny spadek cen to deflacja.
Oficjalny CPI opisuje przeciętny koszyk, dlatego indywidualna zmiana kosztów życia może być inna.
Przy ocenie pensji, oszczędności i inwestycji należy porównywać wartości realne, a nie tylko nominalne.
Ochrona siły nabywczej zależy od wyniku po podatkach, kosztach i opłatach.
Wpływ na kredyt zależy między innymi od rodzaju oprocentowania, reakcji stóp procentowych i zmian dochodu.
HICP umożliwia porównania między krajami UE, a miary bazowe pomagają analizować trwalszą presję cenową.

Pytania i odpowiedzi

P: Czy inflacja oznacza, że wszystkie ceny rosną?
O: Nie. Część cen może rosnąć szybciej, część wolniej, a niektóre mogą spadać. Liczy się zmiana przeciętnego poziomu cen szerokiego koszyka.

P: Czym różni się inflacja od drożyzny?
O: Inflacja opisuje tempo zmiany ogólnego poziomu cen. Drożyzna jest potocznym określeniem wysokich cen. Ceny mogą być wysokie, mimo że ich bieżące tempo wzrostu jest niewielkie.

P: Czy spadek inflacji oznacza, że ceny spadają?
O: Zwykle nie. Jeżeli tempo obniża się z 8% do 3%, ceny nadal rosną, tylko wolniej. Ogólny spadek poziomu cen nazywa się deflacją.

P: Jak GUS mierzy zmiany cen?
O: GUS obserwuje ceny reprezentantów towarów i usług oraz agreguje je z użyciem wag odpowiadających strukturze wydatków gospodarstw domowych. Wynikiem jest między innymi CPI.

P: Czym różnią się CPI i HICP?
O: CPI jest krajową miarą konsumencką. HICP wykorzystuje zharmonizowane zasady Unii Europejskiej, dzięki czemu umożliwia porównywanie zmian cen między państwami.

P: Dlaczego moja osobista zmiana kosztów życia może być wyższa niż oficjalna?
O: Oficjalny wskaźnik opiera się na przeciętnej strukturze wydatków. Jeżeli duża część Twojego budżetu trafia do kategorii drożejących szybciej od średniej, odczuwany wzrost kosztów będzie wyższy.

P: Jak wpływa to na oszczędności?
O: Jeżeli stopa zwrotu po podatkach, kosztach i opłatach jest niższa od wzrostu cen, realna wartość oszczędności maleje, nawet gdy saldo nominalne rośnie.

P: Jak obliczyć realną stopę zwrotu?
O: Dokładny wzór to: (1 + stopa nominalna) / (1 + tempo wzrostu cen) − 1. Dla małych wartości można stosować przybliżenie: stopa nominalna minus tempo wzrostu cen.

P: Jak wpływa to na kredyty?
O: Przy oprocentowaniu zmiennym wzrost stóp rynkowych może podnieść ratę. Przy stopie okresowo stałej rata pozostaje niezmienna przez ustalony czas, ale później może zostać przeliczona. Znaczenie ma również tempo wzrostu dochodów.

P: Co to jest inflacja bazowa?
O: To zestaw miar publikowanych przez NBP, które pomagają ocenić średnio- i długookresowy trend cen po ograniczeniu wpływu wybranych kategorii lub nietypowych zmian.

P: Czy podwyżka wynagrodzenia zawsze oznacza realny wzrost zarobków?
O: Nie. Jeżeli pensja rośnie wolniej niż ceny, jej realna siła nabywcza maleje. Jeżeli rośnie szybciej, pracownik może kupić więcej niż wcześniej.

P: Czy bank centralny może całkowicie kontrolować ceny?
O: Nie. Polityka pieniężna wpływa na popyt, kredyt i oczekiwania, lecz na ceny oddziałują także surowce, kurs walutowy, podatki, regulacje, pogoda, łańcuchy dostaw i sytuacja międzynarodowa.

Źródła

Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych (pot. inflacja)” — https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ceny-handel/wskazniki-cen/wskazniki-cen-towarów-i-usług-konsumpcyjnych-pot-inflacja-/
Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Badanie cen towarów i usług konsumpcyjnych (CPI)” — https://stat.gov.pl/badania-statystyczne/badania-ankietowe/badania-cen/badanie-cen-towarów-i-usług-konsumpcyjnych-cpi/
Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Zharmonizowane wskaźniki cen konsumpcyjnych (HICP)” — https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ceny-handel/wskazniki-cen/zharmonizowane-wskazniki-cen-konsumpcyjnych-hicp%2C10%2C1.html
Źródło: Narodowy Bank Polski, „Inflacja bazowa” — https://nbp.pl/statystyka-i-sprawozdawczosc/inflacja-bazowa/
Źródło: Narodowy Bank Polski, „Metodyka obliczania miar inflacji bazowej publikowanych przez NBP” — https://static.nbp.pl/dane/inflacja/metodyka.pdf
Źródło: Europejski Bank Centralny, „Co to jest inflacja?” — https://www.ecb.europa.eu/ecb-and-you/explainers/tell-me-more/html/what_is_inflation.pl.html
Źródło: Europejski Bank Centralny, „The HICP – a harmonised measure of inflation in the euro area” — https://www.ecb.europa.eu/stats/macroeconomic_and_sectoral/hicp/more/html/index.en.html