Deflacja

Prostym językiem

Deflacja występuje wtedy, gdy przeciętny poziom cen w gospodarce obniża się przez dłuższy czas. Nie wystarczy, że potanieje paliwo, telewizor albo sezonowa żywność. Spadek powinien dotyczyć szerokiego koszyka dóbr i usług oraz być widoczny w ogólnym wskaźniku cen. W takiej sytuacji pieniądz zyskuje siłę nabywczą, bo za tę samą kwotę można przeciętnie kupić więcej. Nie oznacza to jednak automatycznej poprawy poziomu życia: wynagrodzenia, przychody firm i wartość majątku również mogą maleć, natomiast nominalne długi nie zmniejszają się wraz z cenami.

Dla dziecka

Wyobraź sobie koszyk z dziesięcioma rzeczami: pieczywem, mlekiem, biletem, ubraniem, książką i innymi zakupami. Rok temu cały koszyk kosztował 100 zł, a teraz podobny kosztuje 97 zł. Jeżeli tanieje wiele rzeczy, a nie tylko jedna zabawka na wyprzedaży, mówimy o ogólnym spadku cen. Za 100 zł można wtedy kupić trochę więcej. Problem pojawia się, gdy sklepy mniej zarabiają, firmy ograniczają pensje lub miejsca pracy, a rodziny nadal muszą spłacać kredyty w niezmienionej kwocie.

Dla zaawansowanych

W analizie makroekonomicznej deflacja oznacza ujemną dynamikę szerokiej miary poziomu cen, na przykład CPI, HICP lub deflatora PKB. Pojedynczy ujemny odczyt miesięczny nie musi jeszcze świadczyć o utrwalonym procesie; znaczenie mają czas trwania, skala, zakres spadających cen i oczekiwania podmiotów. Źródłem może być ujemna luka popytowa, delewarowanie i ograniczenie akcji kredytowej, spadek podaży pieniądza, silna aprecjacja waluty albo dodatni szok podażowy, taki jak wzrost produktywności czy spadek kosztów surowców. Skutki zależą więc od przyczyny. Spadek cen wynikający z poprawy produktywności może współistnieć ze wzrostem realnej produkcji, natomiast proces napędzany załamaniem popytu i zadłużeniem może uruchomić mechanizm debt-deflation: niższe ceny zwiększają realną wartość nominalnych zobowiązań, pogarszają bilanse, wymuszają sprzedaż aktywów i dalej osłabiają popyt. Z przybliżonej zależności Fishera r ≈ i − πᵉ wynika, że przy oczekiwanym spadku cen realna stopa procentowa może rosnąć nawet wtedy, gdy nominalne stopy są bardzo niskie. Przy efektywnej dolnej granicy stóp ogranicza to skuteczność konwencjonalnej polityki pieniężnej i zwiększa ryzyko utrwalenia oczekiwań spadku cen.

Przykład z życia

Ewa i Tomasz mają 300 000 zł pozostałego kredytu oraz stałą ratę 2 500 zł. Ich łączny dochód wynosi 8 000 zł, więc rata pochłania 31,25% wpływów. W gospodarce przeciętny poziom cen obniża się w ciągu roku o 2%, ale z powodu słabszej sprzedaży pracodawcy ograniczają premie i dochód rodziny spada do 7 600 zł. Rata nadal wynosi 2 500 zł i zajmuje już około 32,9% dochodu. Nominalne zadłużenie również pozostaje takie samo. Przy spadku poziomu cen o 2% kwota 300 000 zł odpowiada w przybliżeniu 306 122 zł w cenach sprzed roku, czyli jej realny ciężar rośnie o około 2,04%. Rodzina płaci mniej za część zakupów, lecz ma mniejszy dochód i relatywnie większe obciążenie kredytem. Ten przykład pokazuje, dlaczego same niższe ceny nie wystarczają do oceny sytuacji finansowej.

Najczęstsze błędy

1. Uznawanie każdej promocji lub spadku ceny jednego produktu za zjawisko obejmujące całą gospodarkę.
2. Mylenie deflacji z dezinflacją, przy której ogólny poziom cen nadal rośnie, lecz wolniej.
3. Wyciąganie wniosków z jednego ujemnego odczytu miesiąc do miesiąca bez sprawdzenia danych rocznych, zakresu zmian i czasu ich trwania.
4. Zakładanie, że niższe ceny zawsze zwiększają dobrobyt, niezależnie od zmian wynagrodzeń i zatrudnienia.
5. Pomijanie faktu, że nominalna kwota długu nie spada automatycznie wraz z poziomem cen.
6. Twierdzenie, że wszyscy odkładają każdy zakup; zwykle przesuwane są przede wszystkim wydatki, które można odroczyć, na przykład zakup samochodu lub sprzętu.
7. Traktowanie wzrostu siły nabywczej gotówki jako gwarantowanego zysku, bez uwzględnienia opłat, podatków i oprocentowania rachunku.
8. Pomijanie przyczyny spadku cen: pozytywny szok produktywności może mieć inne skutki niż załamanie popytu.
9. Używanie określenia „ujemna inflacja” bez wyjaśnienia, że chodzi o spadek ogólnego poziomu cen, a nie ujemny poziom samych cen.

Najważniejsze wnioski

Deflacja dotyczy szerokiego i utrzymującego się spadku ogólnego poziomu cen, a nie pojedynczych przecen.
Należy ją odróżniać od dezinflacji, podczas której ceny rosną, ale tempo ich wzrostu maleje.
Zwiększenie siły nabywczej pieniądza może zostać zniwelowane przez spadek dochodów, zatrudnienia lub wartości majątku.
Nominalne zobowiązania nie maleją razem z cenami, dlatego realne obciążenie długiem może wzrosnąć.
Skutki zależą od źródła procesu: poprawa produktywności jest czymś innym niż spadek cen wywołany recesją i delewarowaniem.
Przy oczekiwanym spadku cen realne stopy procentowe mogą być wysokie nawet przy niskich stopach nominalnych.

Pytania i odpowiedzi

P: Czy deflacja oznacza, że wszystkie ceny spadają?
O: Nie. Niektóre towary i usługi mogą nadal drożeć. Liczy się spadek przeciętnego poziomu cen szerokiego koszyka, a nie identyczny kierunek każdej pojedynczej ceny.

P: Czym różni się deflacja od dezinflacji?
O: Przy deflacji ogólny poziom cen maleje. Przy dezinflacji ceny wciąż rosną, ale wolniej. Spadek inflacji z 8% do 3% jest dezinflacją, natomiast dynamika cen na poziomie −1% wskazuje na spadek poziomu cen w danym ujęciu.

P: Czy jeden miesiąc niższych cen wystarcza, aby mówić o deflacji?
O: Pojedynczy odczyt może wynikać z sezonowości albo zmian kilku kategorii. Do oceny trwałego procesu potrzebne są dane z dłuższego okresu, szerokość spadków oraz właściwe porównanie, na przykład rok do roku.

P: Dlaczego spadek cen może być niebezpieczny dla zadłużonych?
O: Dług jest zwykle zapisany w kwocie nominalnej. Jeżeli ceny i dochody maleją, do spłaty tej samej kwoty trzeba przeznaczyć większą część realnych zasobów.

P: Czy gotówka zyskuje na wartości?
O: Jeżeli ogólny poziom cen spada, za tę samą kwotę można przeciętnie kupić więcej. Rzeczywisty efekt dla właściciela gotówki zależy jednak również od oprocentowania, opłat, podatków i zmian cen jego własnego koszyka zakupów.

P: Czy ludzie zawsze odkładają zakupy, gdy ceny spadają?
O: Nie. Żywności, leków czy energii zwykle nie można długo odkładać. Oczekiwania dalszych obniżek wpływają silniej na dobra trwałe i inwestycje, których zakup można przesunąć.

P: Czy spadek cen wywołany wzrostem produktywności jest zły?
O: Niekoniecznie. Jeżeli firmy produkują taniej i więcej, niższe ceny mogą towarzyszyć wzrostowi produkcji i dochodów. Groźniejszy jest proces związany ze słabym popytem, spadkiem dochodów, zadłużeniem i utrwalonymi oczekiwaniami.

P: Jak bank centralny może reagować?
O: Może obniżać stopy procentowe, dostarczać płynność, skupować aktywa lub komunikować zamiar utrzymania łagodnych warunków pieniężnych. Gdy stopy są blisko dolnej granicy, znaczenie mogą mieć także polityka fiskalna i działania stabilizujące sektor finansowy.

P: Jak mierzy się spadek ogólnego poziomu cen w Polsce?
O: Najczęściej wykorzystuje się publikowany przez GUS wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych, czyli CPI. W analizach europejskich stosowany jest również zharmonizowany wskaźnik HICP, a dla całej gospodarki można używać między innymi deflatora PKB.

Źródła

Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Wskaźniki cen towarów i usług konsumpcyjnych (pot. inflacja)” — https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ceny-handel/wskazniki-cen/wskazniki-cen-towarów-i-usług-konsumpcyjnych-pot-inflacja-/
Źródło: Główny Urząd Statystyczny, „Co warto wiedzieć o inflacji?” — https://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ceny-handel/wskazniki-cen/co-warto-wiedziec-o-inflacji,18,1.html
Źródło: Europejski Bank Centralny, „Risk of deflation?” — https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/other/mb201406_focus05.en.pdf
Źródło: Międzynarodowy Fundusz Walutowy, „Deflation: Determinants, Risks, and Policy Options”, rozdział „Measurement, Determinants, and Costs” — https://www.elibrary.imf.org/display/book/9781589062276/C2.xml
Źródło: Międzynarodowy Fundusz Walutowy, „Gauging Risks for Deflation” — https://www.elibrary.imf.org/view/journals/004/2009/001/article-A001-en.xml